Op TEDxWomen, dat op 7 en 8 december afgelopen jaar plaatshad, sprak de Zimbabwaanse kunstenaar Sithabile Mlotshwa. Uit haar eigen land verdreven vanwege haar ‘opruiende kunst’, maakt ze zich in Nederland sterk met stichting Thamgidi. Hieronder een verkorte en vertaalde weergave van haar speech.

Mijn geboortenaam luidt Sithabile Mlotshwa Mgidi Makhawulane Ngwalazindeni Mazibuko Ngwalongwalo Phakathi. Besloten in die naam ligt mijn identiteit: een dochter van het Zulu koninkrijk. Om me altijd te herinneren waar ik vandaan kom.

Mijn vroegste herinneringen lopen over van verhalen over onze grootsheid, verhalen over krijgers en een trots volk, verhalen van veroveraars zo puur dat ze niet omgingen met ‘insecten’ – mensen die gezien werden als inferieure leden van de maatschappij. Deze geschiedenis leerde me over een beschamende kant van mijn volk, die in haar streven de Ndebeke-natie uit te breiden met grondgebied, de vele lokale clans en individuen beroofden van hun waardigheid.

Universeel gedeeld verbond
Hoewel een deel van mijn opvoeding de nadruk legde op sociale verdeeldheid, was het de wijsheid van mijn overleden grootmoeder die mij ‘Ubuntu’ leerde: het geloof in een universeel gedeeld verbond. En ‘Umuntu ngumuntu ngabantu’: wat in Zulu zoveel betekent als: een persoon is een persoon door een ander mens.

Toen ik opgroeide begreep ik niet waarom mijn grootmoeder zoveel nadruk legde op Ubuntu, net zomin als ik besef had van de impact die deze woorden zouden hebben op mijn leven. Ik kan me herinneren dat ik antwoordde dat ik anders wilde zijn, wanneer mijn onderwijzeres vroeg wat ik wilde worden als ik groot was.

Dit verlangen om anders te zijn was iets dat diep in mij geworteld was – aangewakkerd door de onuitwisbare herinneringen uit mijn verleden en later de schaamte, verergerd door mijn opvoeding.

Etnische zuiveringen
De onuitwisbare herinneringen zijn de etnische zuiveringen die plaatsgrepen gedurende mijn kindertijd. Ik herinner me soldaten die de ogen van mijn oom smolten met plastic totdat hij blind was. Ik herinner me de verschrikkelijke momenten wanneer mijn ouders zich schuil hielden voor maanden achtereen. Ik herinner me soldaten die vrouwen verkrachtten en dan na een paar maanden terugkwamen om hun zwangere buiken open te rijten; hen was namelijk verboden om zich te vermenigvuldigen. Ik herinner me families die werden begraven of levend verbrand omdat ze hun emoties toonden wanneer hun dierbaren werden gedood.

Deze herinneringen zijn als een continue geheugensteun aan hoe snel en gemakkelijk dingen kunnen veranderen en hoe fragiel en kwetsbaar we zijn.

De woorden van mijn overleden grootmoeder echoën nog steeds achter in mijn hoofd. Ze herinneren mij eraan dat hoewel het leven vol verdriet kan zijn, het leven in gelijke mate mooi is en dat zelfreflectie en bescheidenheid nodig zijn om Ubuntu te verkrijgen.

Gered door de kunst
Hoewel deze ervaringen uit mijn kindertijd me hebben gevormd tot de artiest en de vrouw die ik ben geworden, is het de kunst geweest die me heeft gered.
Kunst creëert ruimte voor mentale voeding, inspireert nieuwsgierigheid, reflectie en diepte.

Ondanks dat ik getuige was van verschrikkelijke gruwelijkheden, zijn die mij bespaard gebleven en dus voel ik mij vereerd dat ik hier vandaag voor jullie sta.

Zoals met mijn cultuur – waar de veroverden geen stem hadden – bestaan een sociale scheiding en gebrek aan wederkerigheid ook in onze samenlevingen en in mijn veld; kunst en cultuur. Deze scheiding maakt het onmogelijk voor de nieuwe en onbekende stemmen om gehoord te worden. De afwezigheid van onbekende stemmen in kunst en cultuur resulteert in samenlevingen die in een constante staat van verandering verkeren. Dit verstoort de kracht van kunst en is er de oorzaak van dat het doel dat de bedoeling was niet wordt bereikt.

Maar je bent zwart
Snel na mijn eerste tentoonstelling in Nederland gebeurde het volgende. Een verzamelaar die de meeste van mijn kunstwerken had gekocht, vroeg aan de directeur of hij me kon ontmoeten. De directeur nam enthousiast contact met me op en vroeg of ik direct naar de galerie kon komen. Enthousiast haastte ik me naar de galerie. Toen ik binnenkwam werd me, door de man die daar stond, verzocht weg te gaan. Terwijl ik probeerde hem te vertellen wie ik was onderbrak hij me en vertelde dat dit een galerie was en dat hij een belangrijke gast verwachtte en mij daarom weg wilde hebben. Verrast door zijn reactie probeerde ik hem opnieuw te vertellen wie ik was, maar de man was niet in de stemming om naar me te luisteren. De galerie-eigenaar kwam binnen en zei tegen me: “Ah, je bent er al, dit is de man die je werken heeft gekocht.” Tot mijn verbazing zei de verzamelaar: “Is dit de artiest? Maar je bent zwart. Ik dacht dat Afrikaanse kunst naïef is – met Tongadeuren, spuug en Arabische gom. De kunst die ik heb gekocht is helemaal niet Afrikaans. Ik had een Nederlandse artiest verwacht en sinds wanneer gebruiken Afrikanen olieverf?”

Ik was zo geschokt en sprakeloos dat ik vol ongeloof ben weggelopen. Het beeld dat deze verzamelaar van Afrika had, overschaduwde de mogelijkheid dat creativiteit en schoonheid uit Afrika konden komen.

Het hebben van nieuwe ogen
Helaas was het niet mijn enige en laatste confrontatie. Deze ervaringen en de impact ervan zijn er de oorzaak van dat ik voorstel op een nieuwe manier naar kunst te kijken. Mijn voorstel is dat we van overal ter wereld naar kunst kijken als precies dat: kunst. Zonder het te willen vergelijken of categoriseren.
Het hangen van een label aan kunst maakt het een gedefinieerd object, identificeerbaar en niet divers. Voor mij heeft kunst geen grenzen of identiteit, maar is het een weerspiegeling van de manier waarop de kunstenaar de wereld om zich heen en zijn maatschappij ziet. Zodra kunst wordt gezien voor wat het is, zal de aanschouwer geen vooroordelen meer hebben over waar het vandaan komt, maar zich alleen maar afvragen wat de kunstenaar ermee wil overbrengen.

Om ervoor te zorgen dat kunst een katalysator voor verandering kan zijn, geloof ik dat het van groot belang is om het heden te evalueren en te leren van ons verleden. Kennis van onze fouten en de noodzaak voor menselijke vooruitgang zijn nodig om de toekomst te hervormen. Met dit in gedachten wil ik de woorden van Marcel Proust citeren: de ware reis van ontdekking is niet het zoeken naar nieuwe landschappen maar in het hebben van nieuwe ogen. Het is met deze nieuwe ogen dat het ons zal lukken een hoopvolle en veelbelovende toekomst te hervormen.

Het heeft me jaren gekost om me te realiseren dat mijn drang om de wereld met onbevangen ogen te bekijken zijn oorsprong had in mijn opvoeding en mijn ervaringen als kind.

Kijken naar de wereld
Met betrekking tot kunst stel ik voor dat we die met frisse ogen bekijken in plaats van dat we zoeken naar overeenkomsten. Kijken naar de wereld zonder die in hokjes te stoppen staat ons toe het nieuwe te ervaren. Al het nieuwe inspireert, het levert een blijvende indruk op en zorgt ervoor dat wij een inspiratie voor anderen worden. Dit kan alleen maar gebeuren wanneer wederkerigheid het uitgangspunt is.

Om de interactie met andere culturen te stimuleren, op basis van gelijkwaardigheid, heb ik stichting Thamgidi opgericht, een fonds dat kunst gebruikt voor multiculturele wisselwerking. De Thamgidi stichting gelooft dat multiculturele wisselwerking of gebrek daaraan van grote invloed is op de ontwikkeling van maatschappijen in het verleden, nu en in de toekomst. Wij geloven dat kunst een grote rol speelt bij het promoten van communicatie, begrip en het verbinden van culturen.

Het is vanwege die grote rol van kunst dat ik in 2008 IFAA heb geïnitieerd. IFAA is een internationaal multidisciplinair festival en een platform voor kunstenaars die in steden over de hele wereld wonen, waar het festival wordt georganiseerd.
Dit platform brengt wereldwijd artiesten bij elkaar, die geïnteresseerd zijn in het soort samenwerking dat die kunstenaars bekendheid geeft.

Eén bron van wijsheid
Multiculturele uitwisseling creëert ontmoetingsplaatsen die onze kennis, normen en waarden uitdagen. In deze ontmoetingsplaatsen kunnen we de rijkdom en wijsheid uit verschillende bronnen ontdekken. Multiculturele uitwisseling maakt het mogelijk om wijsheid uit verschillende bronnen te verkrijgen, als we beperkt zouden zijn tot één bron van wijsheid zou het rigide en afgezaagd worden.

In mijn cultuur geloven we “Umhambi yinkosi” wat zoveel betekent als – de reiziger is koning. De reiziger op deze manier bekijken betekent de waarde van het onbekende erkennen en dat de reiziger het nieuwe brengt.

Het is die combinatie van het onbekende en het nieuwe dat ons Ubuntu brengt.