In het afgelopen anderhalf jaar werkten we aan het boek ‘Meestersprekers, over de kunst van het spreken’ dat september dit jaar zal verschijnen bij Academic Service. In dit boek komen negentien bekende sprekers aan het woord, waaronder Hans Wiegel, Ben Tiggelaar en Hedy d’Ancona. Zij geven diepgaande en verrassende inkijkjes in de praktijk van het presenteren. Bij wijze van voorpublicatie vind je hier een deel van onze bevindingen rondom het onderwerp ‘Vrouwen en spreken’.

Toen we begin 2009 begonnen met de voorbereidingen van dit boek hadden we nooit kunnen bevroeden hoe ongelooflijk moeilijk het zou zijn om vrouwelijke meestersprekers te vinden en ze vervolgens ook nog te verleiden tot een interview. In de oriënterende fase van het boek vroegen we allerlei mensen naar lijstjes met meestersprekers. De namen die vervolgens genoemd werden bleken bijna allemaal mannen; we hebben blijkbaar maar weinig sprekende vrouwen op ons netvlies. Intensiever zoeken leverde al wat meer resultaat op, maar helaas bleek toen dat veel vrouwen niet wilden meewerken. Wat was hier aan de hand? Kunnen vrouwen niet presenteren? Kunnen ze het wel, maar willen ze niet?

Overigens komt die vraag niet alleen bij het presenteren op. Ook in bijvoorbeeld de media blijkt het aandeel zichtbare vrouwen klein te zijn. Volgens het Global Media Monitoring Project, dat iedere vijf jaar wereldwijd uitgevoerd wordt, was in 2009 slechts 30 procent van de mensen die op tv kwamen vrouw. Op de vraag waarom er toch zo weinig vrouwelijke deskundigen aan het woord komen in bijvoorbeeld actualiteitenrubrieken, antwoorden redacteuren dat er geen vrouwelijke specialisten zijn, en dat als ze er wel zijn, ze niet op tv willen. Het klinkt ons bekend in de oren.

Het zit hem denk ik een beetje in het verleiden van de zaal. Dat kunnen vrouwen ook prima, maar het veróveren van een zaal, de zaal op sleeptouw nemen, daar moet een bepaald machismo achter zitten. Vrouwen verontschuldigen zich bijna dat ze er staan. Ik moest voor de Avond van Wetenschap en Maatschappij regelen dat de tafelgesprekken werden voorgezeten door leden van de academie. Ik had een lijst van 24 wetenschappers, die ging ik allemaal opbellen om ze te vragen. Een enkeling kon niet omdat hij in het buitenland zat, maar de rest zei allemaal ‘ja’. Toen kwam ik bij de eerste vrouw in het gezelschap en die zei: ‘Kan ik dat wel?’. Ik zei: ‘Jezusmina, wat zit je nou weer stereotypen te bevestigen? Nou heb ik al vijftien mannen gesproken en níemand heeft gevraagd ‘Kan ik dat wel?’. Ze zeiden allemaal: ‘Prima, doe ik, leuk’.’ Zij antwoordde: ‘Ja, maar ik heb ook zo’n zachte stem.’ (Frits van Oostrom)

Er zijn dus wel capabele vrouwen voorhanden, maar ze hebben het lef niet om zich als deskundige te profileren. Ze willen álles van een onderwerp afweten en alsof dat niet genoeg is, willen ze ook nog eens een stem als een klok hebben voordat ze het podium durven te beklimmen. Zolang ze niet aan hun eigen hoge eisen voldoen, slaan ze de uitnodiging om te spreken liever af.

Of vrouwen anders spreken dan mannen? Vrouwen komen überhaupt niet opdagen. Ze zijn er wel, maar ze doen het niet. Ze vinden het geen onderdeel van hun werk. Ze begrijpen niet dat het een onderdeel is van hun leadership: profileren. Ze zijn te bescheiden, omdat ze denken dat ze niet genoeg weten over een onderwerp. Als je leider wilt worden in een bepaald veld en je wilt ergens de beste in worden, dan moet je dus niet achter je computer blijven zitten. Dan moet je laten zien dat jij de leider bent en ook voor mensen gaan spreken en uitdragen wat je kunt. Dat is onderdeel van je werk. En dat zien vrouwen gewoon niet. (Simone Brummelhuis)

Naast de belemmeringen die vrouwelijke sprekers voor zichzelf opwerpen, zien de meestersprekers in hun praktijk ook de nodige ouderwetse discriminatie. Misschien niet moedwillig en bewust, maar wellicht doordat mannen een minder goed gevoel hebben bij vrouwen, of doordat ze simpelweg minder vrouwen kennen.

Er zijn wel weinig vrouwelijke sprekers, maar er zijn sowieso heel weinig goede sprekers. Dus het ligt niet helemaal aan de vrouwen. Het heeft er ook mee te maken dat mannen zich vaak bedreigd voelen en dan duwen ze vrouwen een beetje omlaag. Hier bij INSEAD bijvoorbeeld krijgen de vrouwelijke hoogleraren bij de studentenbeoordelingen in het algemeen een punt minder dan de mannelijke hoogleraren. (Manfred Kets de Vries)

Het blijft onduidelijk wat de doorslag geeft in het gebrek aan vrouwelijke sprekers: ze kunnen wel, maar willen niet, of: ze willen wel, maar het wordt ze niet gegund. Misschien is het wel een combinatie van beide. Uiteindelijk is het ook niet zo interessant om deze schuldvraag te beantwoorden.

Vrouwen zijn per definitie niet van op de snelste hoekjes staan en anderen vertellen wat ze moeten doen. Vrouwen zijn per definitie van de zorgkant, van de achterkant, van ‘Ga jij maar spreken, ga jij het maar doen.’ Dat is de kracht van vrouwen. Ik kan me goed voorstellen dat er daardoor weinig vrouwen op de voorgrond treden. Het is ook wel een beetje egoïstisch om voor een zaal te gaan staan en te spreken. In het begin was het bij mij ook zo: ‘Oh, ik word gevraagd!’ Op een gegeven moment ga je leren om jezelf weg te cijferen en je boodschap naar voren te brengen. Dat is een proces, dat de boodschap de boventoon gaat voeren en niet het ego. Ik geloof dat de beste sprekers dat proces hebben moeten meemaken. Vrouwen hebben vaak het ego niet om daar te gaan staan. Ik vind het ook jammer dat in deze samenleving, waarin zichtbaarheid zo belangrijk is, de eigenschappen van vrouwen niet zichtbaar worden. Maar ik ga vrouwen niet duwen, zo van ‘Ga jij maar’, want het is niet eigen, het past niet. (Bercan Günel)

Günel voelt niet de behoefte om vrouwen het podium op te duwen, omdat het volgens haar niet past. Wij voelen die behoefte wel. Wat de reden voor het gebrek aan sprekende vrouwen ook is, wij kunnen er maar moeilijk mee leven. Want de invloed van de spreker reikt ver, vaak verder dan gedacht. Mèt de microfoon laten veel vrouwen ook een kans op invloed aan zich voorbijgaan.
Natuurlijk heeft presenteren iets te maken met ego. Volgens Bercan Günel is het misschien zelfs wel de hoofdzaak. Maar Günel laat ook zien dat iedere goede spreker gaandeweg het inzicht krijgt dat het niet over het ego gaat, maar over het dienen van je publiek met de inhoud.
Als het waar is dat vrouwen meer van het dienen dan van het profileren zijn, dan roepen we alle vrouwen op om de wereld te dienen met hun presentaties.

Arnhem, juli 2010
Farah Nobbe en Natalie Holwerda